Analiza finansowa przedsiębiorstwa na podstawie bilansu. Struktura, czytanie i ocena majątku

W języku potocznym pojęcia bilansu i rachunku zysków i strat często zlewają się w jedno określenie, jednak z perspektywy finansów firmy to dwa zupełnie różne, choć uzupełniające się dokumenty. O ile rachunek wyników pokazuje proces zarabiania pieniędzy w czasie, o tyle bilans jest bezlitosną, statyczną fotografią całego majątku przedsiębiorstwa i źródeł jego finansowania, wykonaną w jednym, konkretnym ułamku sekundy (tzw. dniu bilansowym). Umiejętność sprawnego czytania tego dokumentu i analizy powiązań między jego pozycjami to dla menedżerów i analityków podstawa do oceny stabilności, płynności oraz ryzyka bankructwa firmy.

Czym jest bilans i jakie informacje kryją się w jego strukturze?

Bilans (z łac. bilanx, czyli waga o dwóch szalach) opiera się na fundamentalnej zasadzie podwójnego zapisu i równowagi bilansowej. Zasada ta głosi, że całkowita wartość majątku firmy musi być zawsze i bezwzględnie równa wartości źródeł finansowania tego majątku. Nie ma tu miejsca na żadne odchylenia – każda złotówka posiadana przez organizację skądś pochodzi.

Dlatego dokument ten dzieli się na dwie równe wielkościowo strony. Aktywa odpowiadają na pytanie: „Co posiada firma?”. Z kolei pasywa tłumaczą: „Kto za to zapłacił i do kogo to należy?”. Suma bilansowa (łączna wartość wszystkich aktywów) jest najważniejszą miarą skali działalności przedsiębiorstwa. Analiza bilansu dostarcza wiedzy nie tylko o bogactwie organizacji, ale przede wszystkim o stopniu jej zadłużenia, zdolności do spłaty bieżących zobowiązań oraz o tym, czy zarząd prowadzi agresywną, czy też bezpieczną politykę inwestycyjną.

Anatomia bilansu: charakterystyka aktywów i pasywów

Kluczem do zrozumienia bilansu jest logika, według której uporządkowane są w nim poszczególne pozycje. Twórcy standardów rachunkowości nie układają ich przypadkowo, lecz stosują rygorystyczne kryteria ułatwiające analitykom pracę.

Aktywa (majątek firmy) uszeregowane są według rosnącej płynności, czyli czasu i łatwości, z jaką dany składnik można zamienić na gotówkę. Na samym początku bilansu znajduje się majątek najbardziej „zamrożony” – aktywa trwałe. Są to grunty, budynki, maszyny, długoterminowe licencje, a także udziały w innych spółkach, które z założenia będą służyć firmie dłużej niż rok. Poniżej prezentowane są aktywa obrotowe, czyli majątek płynny, nieustannie krążący w firmie: zapasy w magazynach, należności od klientów (niezapłacone faktury), a na samym końcu najbardziej płynny element – gotówka w kasie i na rachunkach bankowych.

Z kolei pasywa (źródła finansowania) uporządkowane są według rosnącego stopnia wymagalności, czyli pilności ich zwrotu. Na szczycie widnieje kapitał własny – wniesiony przez założycieli oraz wypracowany i zatrzymany w firmie zysk. Jest to kapitał powierzony na stałe, którego z założenia nie trzeba oddawać (poza wypłatą dywidendy). Im niżej schodzimy w strukturze pasywów, tym kapitał staje się bardziej naglący. Zaczynamy od kapitałów obcych (zobowiązań) długoterminowych, takich jak wieloletnie kredyty bankowe czy wyemitowane obligacje, by na samym dole dotrzeć do zobowiązań krótkoterminowych, czyli najpilniejszych długów wobec dostawców, urzędu skarbowego czy pracowników, które trzeba uregulować w ciągu najbliższych 12 miesięcy.

Jak czytać bilans? Analiza pionowa i pozioma w praktyce

Czytanie bilansu nie polega na bezrefleksyjnym sprawdzaniu sumy na samym dole tabeli. Profesjonalna ocena kondycji przedsiębiorstwa opiera się na dwóch podstawowych wektorach analitycznych: pionowym i poziomym.

Analiza pozioma (analiza dynamiki) polega na badaniu zmian poszczególnych pozycji bilansowych w czasie. Analityk zestawia obok siebie bilans z roku bieżącego i poprzedniego, obliczając procentowe tempo wzrostu lub spadku. Pozwala to wyłapać groźne trendy – na przykład sytuację, w której przychody rosną zaledwie o 5%, podczas gdy należności od klientów puchną o 40% z roku na rok. To wyraźny sygnał ostrzegawczy, że firma sprzedaje towar, ale ma ogromne problemy z wyegzekwowaniem płatności (zatory płatnicze).

Analiza pionowa (analiza struktury) polega na przeliczaniu wartości bezwzględnych na udziały procentowe. Sumę aktywów przyjmuje się za 100%, a następnie bada się, jaki procent majątku stanowią na przykład zapasy. Dzięki takiemu ujęciu można z łatwością porównywać własną firmę z wielkimi korporacjami konkurencyjnymi na tym samym rynku, abstrahując od różnic w nominalnej skali ich działalności.

Analiza struktury finansowej aktywów (wskaźniki struktury)

Dogłębne badanie samej strony majątkowej (aktywów) pozwala określić elastyczność i profil ryzyka operacyjnego firmy. Kluczowym wskaźnikiem jest relacja majątku trwałego do majątku obrotowego.

Przedsiębiorstwa produkcyjne, huty czy firmy transportowe to zazwyczaj podmioty o tak zwanej „ciężkiej” strukturze majątku – dominują w nich aktywa trwałe (hale, maszyny, pojazdy). Taka struktura generuje wysokie koszty stałe (amortyzacja) i sprawia, że firma powoli reaguje na zmiany rynkowe. Z kolei firmy handlowe, IT czy usługowe charakteryzują się „lekką” strukturą majątku, z ogromną przewagą aktywów obrotowych. Mają one znacznie mniejszy balast kosztów stałych, potrafią szybko zmieniać profil działalności i łatwiej przetrwać gwałtowne kryzysy rynkowe, ponieważ ich majątek bardzo szybko zamienia się w gotówkę.

Analiza powiązań aktywów i pasywów – złote reguły finansowania

Najwyższym poziomem wtajemniczenia w analizie bilansu jest krzyżowe badanie powiązań między majątkiem a sposobem jego finansowania. Sama informacja o tym, że firma posiada nowoczesny park maszynowy (aktywa) to za mało. Kluczowe jest to, z jakich źródeł go kupiła (pasywa). Ocenia to fundamentalna złota reguła bilansowa.

Złota reguła bilansowa głosi, że majątek trwały przedsiębiorstwa musi być w całości sfinansowany kapitałami własnymi. Majątek, który długo się zwraca, nie może być bowiem kupowany za pieniądze, które trzeba oddać natychmiast (zobowiązania krótkoterminowe).

W praktyce rynkowej, ze względu na powszechne korzystanie z kredytów inwestycyjnych, częściej stosuje się złotą regułę finansową (srebrną regułę bilansową), która dopuszcza sfinansowanie majątku trwałego kapitałami stałymi (czyli kapitałem własnym powiększonym o kredyty długoterminowe).

Złamanie tej zasady – na przykład budowa hali fabrycznej za środki z obrotowego kredytu w rachunku bieżącym – to najprostsza recepta na utratę płynności finansowej. Skutkuje to zjawiskiem ujemnego kapitału obrotowego netto (Net Working Capital). W zdrowym przedsiębiorstwie kapitał stały powinien nie tylko pokrywać wartość majątku trwałego, ale jeszcze zapewniać pewną nadwyżkę – „poduszkę bezpieczeństwa”, która służy do finansowania bieżącej działalności i zapasów. Dodatni kapitał pracujący to dla banków i kontrahentów koronny dowód na to, że firma nie żyje na kredyt i potrafi bezpiecznie zarządzać strumieniami pieniądza.